ادوار شعر فارسی5
ادوار شعر فارسی5
دوره بازگشت
در تاریخ ادبیات دوره بین انقراض صفویه تا آغاز سلطنت فتحعلیشاه( جلوس در1212) را که از نظر شعری دوره فقیری است, دوره فترت می نامند. از شاعران معروف دوره فترت , هاتف اصفهانی و پسرش سحاب اصفهانی هستند. در آثار این شعرا هنوز آثاری ازمکتب وقوع و سبک هندی تاثیراتی دیده می شود. نادر شاه به شعر توجهی نداشت و از توجه کریم خان زند به شعر و شاعری ,اسنادی در دست نیست. اما نطفه شعر دوره بازگشت مربوط به همین دوره است.
مشتاق اصفهانی (1171-1101) که در زمان جلوس نادر شاه 47 ساله و در زمان کریم خان مردی مسن بود, صاحب انجمن ادبی اصفهان بود واعضای آن شاعران معروفی چون عاشق اصفهانی و آذر بیگدلی بودند.
با روی کار آمدن سلسله قاجار و تثبیت حکومت مرکزیدر ایران , جنبشی در ادبیات پیدا شد. عبدالوهاب نشاط که از سوی آغا محمد خان کلانتر اصفهان بود, انجمن ادبی نشاط را تاسیس کرد و بعد از مرگ آغا محمد خان به دربار فتحعلیشاه آمد. در تهران انجمن ادبی خافان به ریاست فتحعلیشاه تشکیل شد.
بدین ترتیب جنبش بازگشت در نیمه دوم قرن دوازدهم (اواخر دوره افشاریه) پدیدار شد و در عهد کریم خان توسعه یافت.( در این دوره رابطه ایران و هند کاملا قطع شده بود) اما رواج اصلی و اشاعه کامل آن در دوره فتحعلیشاه قاجار به بعد است.
نهضت بازگشت دو شاخه اصلی دارد: اول قصیده سرایی به سبک خراسانی و عهد سلجوقی. شعر کسانی چون صبا ,قاآنی , سروش اصفهانی و شیبانی ازاین دست است. دوم غزلسرایی به سبک عراقی , یعنی تقلید از حافظ و سعدی. شعر مجمر اصفهانی , فروغی بسطامی و نشاط اصفهانی چنین است .
این دو بیت میتواند تطابق شعر متقدمین و متاخرین را نشان دهد:
دریغ از اصفهان و از صـفای او که بوی مشک می دهد هوای او سروش اصفهانی
فغان از این غراب بین و وای او که در نوا فکنـــــــدمان نوای او منوچهری
چند بیت از نمونه اشعار این سبک را بخوانیم:
چه شد گاهی به حرفی ,آن دو لعل دلگشا بگشا
اگر از بهر ما نگشایی , از بهر خدا بگـــشا مشتاق اصفهانی
یارب این جود است یا غارتگر دلهاستی
یارب این طبع است یا دریای گوهر زاستی ؟ فتعلی خان صبا
وقت صــــــــــبوح مرغ چو آوا بر آورد
خورشـــــید نیــکوان بر من ســــــاغر آورد سروش
