شعر فارسی
به در خواست دوست عزیزی مجددا ادوار شعر فارسی را تقدیم میکنم:
اد وار شعر فارسی
میدانید که"سبک" روش بیان مطلب است. یعنی گوینده به چه نحو خاص و مشخصی مطالب خود را بیان کرده است.گاهی بر حسب نام افرادی کهسبک خاصی داشته اند و بعد از خود جریانی را در شاعری یا نویسندگی ایجاد کرده اند , یعنی عده زیادی به تبع آنان شعر گفته اند یانثر نوشته اند :سبک فردوسی, سبک حتفظ , سبک صائب یا سبک نیما . یا بر حسب درک مطلب: سبک دشوار , سبک ساده و روان , سبک بینابین .یا بر حسب نوع زبان ,سبک شاعرانه , سبک علمی , سبک روزنامه نگارانه. یا بر حسب موضوع: سبک صوفیانه , سبک مذهبی , سبک تاریخی. اما مهمترین ومعمولترین, تقسیم سبک بنا بر دوره است :
· سبک خراسانی, از نیمه دوم قرن سوم تا قرن پنجم
· سبک حد واسط یا دوره سلجوقی, قرن ششم
· سبک عراقی , قرن هفتم تا نهم
· سبک حد واسط یا مکتب وقوع و واسوخت ,قرن دهم
· سبک هندی, قرن یازدهم و نیمه اول قرن دوازدهم
· دوره بازگشت , اواسط قرن دوازده تا پایان قرن سیزدهم
· سبک حد واسط یا دوراه مشروطیت , نیمه اول قرن چهاردهم
· سبک نو, از نیمه دوم قرن چهاردهم به بعـد
در ایران پیش از اسلام نیز شعر به زبانهای مختلفی گفته می شده است .زبانهائی مثل پارسی باستان ,اوستائی و پهلوی شمالی و جنوبی.... زبان پهلویبه فارسی دری نزدیکتر از بقیه است و سبکهائی که بعد از قرن سوم بوجود آمده در واقع ریشه در زبان پهلوی دارند.
از آنجا که نخستین آثار نظم و نثر زبان جدید فارسی بعد از اسلام در خراسان بزرگ پیدا شد به سبک این آثار , خراسانی می گویند. خراسان در لغت به معنی مشرق است: جائی که خوررشید از آن بیرون می آید .
سبک خراسانی به لحاظ تاریخی, سلسله های طاهری,صفّاری,سامانی و غزنوی را در بر میگیرد . میگویند که شعر فارسی با قصیده ای از محمد بن وصیف سگزی به مطلع زیر شروع شده است :
ای امیری که امیران جهان خاصه و عام بنده و چاکر و مولای وسگبند و غلام
محمد وصیف دبیر رسائل یعقوب لیث صفاری در اواسط قرن سوم است .
مشهور ترین شعرای این سبک در دوره سامانیان و غزنویان میزیسته اند . سامانیان بسیار فرهنگ دوست بوده اند در این دوره حتی کتابهای متعددی به فارسی ترجمه شد . از عصر سامانیان سی و پنج شاعر را میشناسیم که از ایشان بیشتر از دوهزار بیت باقی نمانده است و جالب است که بیش از دو ثلث این اشعار یعنی هزار وسیصدبیت , متعلق به رودکی (نهصد بیت) و ابو شکور بلخی (چهارصد و چهل و سه بیت) است . بعضی از شعرای مشهور این دوره شهید بلخی , دقیقی , کسائی مروزی , منجیک ترمذی , رابعه و فردوسی . شعرای دیگری مثل مرادی ,ابوزراعه معمری جرجانی,موسی فرالاوی(هر سه معاصر رودکی), ابوالعباس ربنجنی ,خسروانی ,ابوالموید بلخی و معروفی بلخی نیز کم و بیش مشهورند .
سال وفات رودکی 329 است که سال آغاز غیبت کبری است و به طور تقریبی سال تولد فردوسی است .
دقیقی مقتول به سال 367 قبل از فردوسی به نظم شاهنامه پرداخت وفردوسی گشتاسپ نامه اورا که هزار بیت است در شاهنامه آورده ولی از آن انتقاد تندی کرده است .
فردوسی ( 411-329 )بزرگترین شاعر این دوره و یکی از بزرگترین شاعران ادبیات ایران و جهان است . او شاهنامه را بیست سال قبل ازروی کار آمدن محمود غزنوی آغاز کرده بود اما در آخر عمر به امید حفظ و نشر شاهنامه و کمک مالی به دربار محمود رفت ولی بی توشه برگشت و حتی مجبور شد از بیم جان سالها متواری زندگی کند .
در عصر غزنویان شاعران مشهور دیگری میزیسته اند که فرخی سیستانی و عنصری و منوچهری دامغانی سر آمد آنان بوده اند. فتح سومنات و کاروان حلّه و داغگاه از قصیده های معروف فرخی سیستانی است.
قصیده داغگاه با مطلع زیر آغاز میشود :
چون پرند نیلــــگون بر روی پوشد مرغزار پرنیـــان هفت رنگ اندر ســـر آرد کوهـــــسار
..........
سبزه اندر سبزه بینی چون سپهر اندر سپهر خیمه اندر خیمه چون سیمین حصاراندرحصار
و قصیده مشهور عنصری با مطلع :
چنین نماید شمشیر خسروان آثار چنین کنند بزرگان چو کرد باید کار
........
و منوچهری توسعه دهنده مسمط است و اثر زیبای زیر از اشعار اوست :
خیـــــزید و خز آریــــد که هنگام خزان است باد خنک از جانب خوارزم وزان است
آن برگ رزان بین که بر آن شاخ رزان است گوئی به مثـــل پیـــرهن رنگرزان است
دهقان به تعجب سر انگشت گزان است
کاندر چمن و باغ نه گل ماند و نه گلزار
طــــــاووس بهــــــــاری را دنبـــــال بکندند پـــــــرّش ببریدند وبه کنــــجی بفکندند
خســــــته به میان , باغ به زاریش ببــــندند با او ننشـــــــینند و نگوینـد و نخنــدند
وآن پّر نگارینــــــش بدو باز نبــــــندند
تا آذرمـــــــــه بگــــــــذرد و آیــــد آزار
از شاعرانی که در دوره اول تسلّط سلجوقیان هنوز به اسلوب کهن شعر می گفتند ,قطران تبریزی , اسدی طوسی ,ناصر خسرو ,ابو سعید ابوالخیر, بابا طاهر , فخرالدین اسعد گرگانی , ازرقی هروی مشهور تر از بقیه هستند
رباعی زیر از ابوسعید است:
وا فریادا ز عــشق ,وا فریادا کارم به یکی طرفـــه نگار افـــتادا
گر داد من شکسته دادا , دادا ور نه من و عشق هر چه بادا بادا
منظومه ویس و رامین اثر مشهور فخرالدین اسعد گرگانی است .
باباطاهر معاصر طغرل سلجوقی بود و اولین شاعری است که به دوبیتی مشهور است آثار زیر متعلق به اوست :
نســــــیمی کـــز بن آن کـــاکل آیو مرا خوشــــتر ز بوی سنبل آیو
چو شو گیرم خیالت را در آغوش ســــحر از بســـترم بوی گل آیو
غم عشــــقت بیـــابون پرورم کرد هوای بخـــــت بی بال و پرم کرد
به مو گفتی صبوری کن صبوری صبوری طرفه خاکی بر سرم کرد
ناصر خسرو کتاب هائی به نثر نوشته ودر نظم هم قصیده پردازی کرده است. سفر نامه او مشهور است .
